सोचते और जागते...

उत्कट नाती शोधायची सवय त्याला कधीपासून लागली, हे नेमकं सांगणं कठीण आहे. त्याच्या जडणघडणीच्या बेरजेचं ते उत्तर असावं, अशी एक शक्यता आहे. पूर्वी कधी त्याला उत्कटता शोधत बसावं लागलं नव्हतं. ती एक तर होती किंवा नव्हती. दोन्हींचा नकळत सहज स्वीकार होता. मुळात ही उत्कटतेची भानगडच त्याच्या गावी नव्हती.

हा सगळा झोल केव्हा सुरू झाला, हे आठवून पाहण्यासाठी जेव्हा तो नात्यांचे उगम एक्स्ट्रापोलेट करतो, तेव्हा त्याला "तू कोणाला जवळ येऊच देत नाहीस, तर जीवश्च मैत्र लाभणार कसे?" असं म्हणणारी ती आठवते. त्याला असा परखड प्रश्न विचारणारी ती पहिलीच. त्या वेळचं त्याचं असह्य चपापलेपणही त्याला लख्खं आठवतं. त्याला असं आरस्पानी चव्हाट्यावर उभं करणारी तीच पहिली, नि म्हणून ती त्याची पहिली सख्खी मैत्रीण. तीच त्याच्या कळत्या जाणीवेतली पहिली उत्कट मैत्री.

एकदा अस्तर टराटरा फाटल्यावर त्यानेही मग स्वतःला उधळून दिलं हरेक मैत्रीत. नि कुठलातरी खजिना सापडावा असे जीवाभावाचे मैत्र मिळत गेले. बोलण्यातलं मोजमाप सुटलं. वागण्यातला आखीवपणा संपला. परीघ रुंदावले नि मग त्या विस्तारलेल्या वर्तुळात अनेक परीघ गुंतले. फक्त आपल्यात गुंतलेल्या दुसर्‍या वर्तुळाच्या भागावरच हक्क सांगण्याचं भान ठेवलं त्याने. दोन परस्परभिन्न वर्तुळं गुंतवणंही कटाक्षानं टाळलं. त्यामुळे परीघांचा गुंता टाळता आला त्याला नि उत्कटतेला विश्वासाचा भक्कम पाया लाभला. वास्तविक तेव्हाही हे उत्कटतेचं प्रकरण काही फारसं कुठे वाटेत आलं नव्हतं. त्यासाठी अजून पुढे जावं लागेल.

कुठल्यातरी जिवाभावाच्या एका मित्राला त्यानं नकळत भावासारखं म्हटलं, तिथं आपल्याला थांबावं लागेल. त्यानं हे म्हटलं खरं, अगदी मनापासून. पण त्याच सुमारास त्याला लक्षात येऊ लागलं की काहीतरी बिनसतंय. त्याच्याच चांगुलपणाचं जरतारी कुंपण त्याच्याचभोवती घातलं जातंय हे त्याला कळेपर्यंत फार उशीर झाला होता. ह्या आपण न मागताच घातलेल्या कुंपणात श्वास कोंडू लागला. कुंपणाच्या जरीच्या तारा असहायपणे तोडताना तो वरचेवर रक्तबंबाळ होऊ लागला. त्याच्या ह्या आतल्याआत धुमसण्याने गूढाचं वलय वाढवायला मदतच झाली नि त्यात तो पार अडकला. त्यातून बाहेर पडण्याचे निकराचे प्रयत्न तो करीत राहिला, पण त्याने त्याच्याकडून गुंतवणं टाळलेले परीघ कट केल्यासारखे आपणहून गुंतले नि त्याची तडफड पाहून हास्याचे विखार फेकीत राहिले. जेव्हा काही वर्तुळं आतवर येऊन थेट गाभ्यावर हल्ला करू लागली, तेव्हा तो सावध झाला. आपल्याभोवतीचा जुना कोष तो भराभर पुन्हा निर्माण करू लागला. पण झालं असं की, सगळं तोडता येईना नि पुन्हा जोडण्याची आशा त्याला हार मानू देईना. जिथे खात्री झाली तिथे तो दुहेरी वीण घालत गेला नि जिथे आशा होती तिथे तो टीप घालायला धजेना. मग ह्यातल्या काही उसवलेल्या जागा अशा काही भळाळू लागत की त्या शिवता शिवल्या जात नसत. हे सगळे संभ्रम जेव्हा आ वासून ठाकले, तेव्हा मग कोषाची जाणीवपूर्वक जोडणी नि तोडणी सुरू झाली नि तिथे हा उत्कटतेचा चोखंदळपणा सुरू झाला. चांगल्या सुटसुटीत मैत्रीला भावासारखं वगैरे म्हटलं की मग ते नातं फार आत येऊ न देता अंतर ठेवून मैत्रीशिवायही निभावत रहावं लागतं अशी पक्की खूणगाठ त्याने बांधली नि तेव्हापासून हे असे मित्रांचे भाऊ करणं तो कटाक्षाने टाळत गेला, नि बहुदा तेवढ्या जवळ पोहोचणं नि पोहोचू देणंसुद्धा.

परवा कुठल्याशा ओल्या पार्टीला त्याला आपण एक तर तर्र लोकांच्या नवीन तर्री मारलेल्या त्याच जुन्या विनोदांवर केविलवाणे हसत राहू किंवा अत्यंत रँडम लोकांशी तोंडदेखलं हसत बोलू, एवढ्या दोनच शक्यता दिसत होत्या, म्हणून त्याने चक्क त्याला पकेल हे न येण्याचं कारण सरळ सांगितलं नि विषय संपवला. तर हा त्याच्या दृष्टीने अगदीच क्षुल्लक असणारा विषय वाढवून जेव्हा एक मित्र त्याला "एवढं स्पष्ट बोलणं लोकांना आवडत नाही, तू काहीतरी दुसरं कारण द्यायला हवं होतंस," असं म्हणाला, तेव्हा तो पारच हादरला. "मित्रांशी बोलतानाही?" ह्या त्याच्या जेन्युइन प्रश्नावर पलिकडून "आयुष्य असंच आहे" असं जेव्हा तद्दन भिकार उत्तर आलं, तेव्हा तो पुरता कोसळला. "शोर बड़पा है ख़ाना ए दिल में, कोई दीवार सी गिरी है अभी" हा नासीरचा शेर त्याला तेव्हा कुठे खरा भिडला.

आधी जवळ येऊ द्यायचं की आधी उतू जाऊ द्यायचं, हा गुंता तो नव्याने सोडवताना दिसतो हल्ली कधीकधी. रोज उठून अभिनिवेशशून्य उत्कटता शोधत वणवण करताना तिला ते एका दमात कसं जमलं, ह्याचं कुतूहल त्याला नेहमीच वाटतं. त्यामुळेच कदाचित तो ही रोजची वणवण रोज नव्या आशेने करतो. पायाखालची अंतरं वाढली, तसे हल्ली वरचेवर फोन होत नाहीत त्यांचे. पण जेव्हा होतात अधूनमधून तेव्हा बोलणं न खुंटता मागल्या फोनवरून पुढे अस्खलित सुरू राहतं त्यांचं. नेहमीच. ती, तिचा तो नि त्यांचं प्रेम ह्यांबद्दल ती उत्कटतेने सांगत राहते, नि आपला तो त्याची वणवण फक्त तिलाच त्याच उत्कटतेने सांगत राहतो.

पाऊस पडता पडत नाही, आषाढ सरता सरत नाही
गच्च ढग झरण्यासाठी वणवण फिरत राहतो
पौर्णिमा सरली तरी चातकढग दुष्काळीच
थांबणार कधी? भिजणार कोण?
उत्कटतेने झरवेल कोण?
रात्र रात्र आत आत नेमाने झरत असतो
भार भरता भरत नाही नि ढग झरता झरत नाही.